Reportage Noorderzon 2018

Op 27 augustus 2018 bezochten Luc de Groen en Susanne Visser festival Noorderzon in Groningen. Ze spraken met artistiek directeur Mark Yeoman, en twee makers die op het festival staan: Seth Honnor van Kaleider en Mohamed Yusuf Boss.

Voor meer informatie over festival Noorderzon, zie: https://www.noorderzon.nl/en/

Voor meer informatie over Mohamed Yusuf Boss en zijn voorstelling SHAN, zie: https://www.noorderzon.nl/en/programma-2018/programma-items/mohamed-yusuf-boss

Hieronder een transscript van het gesprek dat we hadden met Seth Honnor, voor meer informatie over Kaleider en hun voorstelling The Money, zie: https://kaleider.com/projects/the-money/

S.H.: Mijn naam is Seth Honnor, ik ben de artistiek directeur van Kaleider. We zijn een productie studio en we spelen op het randje van installaties, digitale media en liveness. Ik zie mijzelf niet per se als een theaterregisseur. Na mijn afstuderen aan de universiteit heb ik voor ongeveer tien jaar in het theater gewerkt. Onder andere als regisseur en later als ontwikkelaar. Toen ik weer als kunstenaar aan de slag ging, was ik minder geïnteresseerd in theater als plek waar mensen naar toe gingen. Ik was wel geïnteresseerd in hoe je interventies kon doen bij mensen in de ruimte waarin ze zich bevinden. Veel werk van Kaleider is op een bepaalde manier locatietheater of reageert op- of interrumpeert de gang van zaken van een bepaalde omgeving. Daarnaast vindt veel van ons werk plaats in digitale media of op meerdere plaatsen. We hebben een project genaamd ‘Pig’ (varken). Het is een groot transparant spaarvarken van 2 meter bij 1, 7meter. Het is hoog en staat in de publieke ruimte. In het varken hangt een scherm waarop staat dat het een gemeenschappelijk fonds is en dat je er aan kan bijdragen. Ook staat er op dat als je het er als gemeenschap over eens bent hoe je het geld wilt uitgeven, je het varken mag openmaken en het geld kan uitgeven. Het staat gewoon in de publieke ruimte en er wordt verder niets gefaciliteerd. Dus de gemeenschap kan er geld in doen en ook zelf het varken open maken. Er zijn geen regels en mensen kunnen zelf beslissen. Het gaat erom of mensen het durven te openen, een discussie durven aan te gaan. Het werk zelf stelt ook een discussie op gang. Hoe maak je beslissingen?

Dan hebben we ook nog een stuk genaamd ‘In the light of the fire, into the dancing shadows’. Hierbij worden zeven mensen uit het publiek virtual reality brillen gegeven. Meestal doen we dat buiten, Wat we willen bereiken is dat het lijkt alsof die mensen aan het dansen zijn. Je kan het zowel van binnen als van buiten ervaren. Dus je kunt kijken naar hoe mensen virtual reality ervaren en je kunt ook zelf virtual reality ervaren. Beide ervaringen zijn waardevol en in theorie hebben ze gelijke waarden ondanks dat deze ervaringen van elkaar verschillen.

L.G.: Het eerste werk ‘Pig” klinkt gerelateerd aan het werk dat je hier op Noorderzon presenteert. Kan je ons iets meer vertellen over het werk dat je hier toont. Vooral voor iemand die het werk niet zelf kan zien in Groningen. Waar gaat het over? Welke thema’s behandeld het?

S.T.: Natuurlijk! Je bent of een speler of een stille getuige. Als speler heb je een uur om te beslissen hoe je een stapel geld gaat verdelen. Je hebt dus een uur tijd om met de groep tot een unanieme beslissing te komen. Als stille getuigen heb je echter ook de mogelijkheid om je in te kopen. Op die manier hebben ze ook een stem. Het gaat over beslissen, het gaat over hoe moeilijk het is om een beslissing te maken, het gaat over geld. Het daagt onze creativiteit uit. We kunnen op die manier open zijn over wat we vinden en wat we willen in ons leven. Ik vind geld belachelijk. Het is een tellingssysteem voor eigenaarschap. Ik vind dat een vreemd iets. Ik ben eigenaar van dit T-shirt dat ik draag. Het is gemaakt van katoen dat ergens –ik weet niet waar- groeide op een stuk land waar iemand ook weer eigenaar van is. Ben je ook eigenaar van de zon en de regen? Nu ben ik eigenaar. En dat is een raar systeem en geld is daarbij een manier om dat vast te stellen. Wij zijn slaaf gemaakt van dit systeem. Ik wil niet suggereren dat ik een beter systeem weet, buiten dit systeem om. Maar ik ben geïnteresseerd in het feit dat dit is waar we nu op zijn uitgekomen. Dus daar stelt het eigenlijk vragen over. Over de ban van dat systeem. Daarom heet het spel het geld en het geld ligt in het midden op tafel.

L.G.: Je zei dat geld onze creativiteit uitdaagt. Kan je uitleggen hoe geld onze creativiteit uitdaagt?

S.H. Het heeft een machtige aantrekkingskracht op ons en het is lastig om dat te negeren. Een voorbeeld; er ligt honderd euro op tafel en je denkt na over wat je kunt doen met die honderd euro, maar je denkt niet na over je waarden en normen. Als je start met een discussie over wat je gedeelde  waarden in het leven zijn, dan zou dat waarschijnlijk tot een creatievere uitkomst leiden dan dat je praat over honderd euro. Van nature reduceert geld als systeem om te tellen / om ergens eigenaar van te zijn. Het is een vrij bot systeem. Je denkt met name na over het bedrag. Het is dan voor mensen te ‘weinig’ om er iets mee te doen. In al die tijd is er nog niemand begonnen met ‘vergeet het geld en laten we het hebben over onze waarden’. Dat is gedeeltelijk ook omdat we een show hebben gemaakt waarin het geld op tafel ligt en het ook het geld heet. De taak die je krijgt is ook om het geld te spenderen. Maar wat ik bedoel te zeggen is dat het je idee over geld verdraaid. Je denkt dan op een andere manier na over de dingen die je normaal gesproken doet.

S.V.: Denk je dat iemand ooit met die vraag zal beginnen?

S.H. Misschien. Ik hoop het. Misschien nu vooral omdat ik dit heb gezegd.

S.V. Naast dat het een voorstelling is over geld, lijkt het mij ook sterk een voorstelling over het maken van beslissingen door een groep. Je kunt naar het geld kijken en daar wat mee bedenken, maar je moet tot een unaniem besluit komen met de groep. Is dit iets wat je van tevoren al had bedacht en mee nam in het proces of is het iets dat je tijdens de ontwikkeling doorkreeg?

S.H. Het gaat in zijn geheel over het maken van beslissingen. Ik kan je een geheim vertellen, de voorstelling gaat niet over geld. Het gaat over het gezamenlijk kiezen en beslissen voor iets. Toen ik het voor het eerst maakte, zei ik vaak ‘het gaat niet over het geld!’. Maar toen realiseerde ik mij ook dat ik het zo had genoemd en dat het geld op tafel lag. Het gaat natuurlijk over beslissen en we creëren een structuur om daar juist weer afstand van te nemen. In democratie kiezen we voor een meerderheid. Voor vier jaar lang kiezen we een groep die bij een meerderheid een beslissing mag doorvoeren. Met het stemmen schenken we hen ook soortement van het vertrouwen dat ze de goede beslissingen zullen nemen. Er zullen landen zijn waar dat niet zo is of dat mensen denken dat dit systeem niet per se heel goed werkt. Maar op dit moment hebben we niet iets anders. Het idee dat je unaniem moet zijn over alles, beeld het je eens in? Hoe kom je ergens? Het zou heel moeilijk worden. Je moet over alles samen beslissen. Maar democratie is natuurlijk een vorm van unanimiteit. We zijn het er unaniem over eens dat met een meerderheid de beslissingsbevoegdheid daar valt. Je moet soms een compromis sluiten om tot unanimiteit te komen. De voorstelling gaat in de kern over beslissen.

L.H.: Het gaat toch ook een beetje over anarchie? Het is een beetje een anarchistische visie dat je overal unaniem achter moet staan?

S.H. Ja goede vraag, ik was op een bruiloft en daar vroeg iemand wat ik deed. Zij was econoom en ik vertelde het en zij zei meteen; ‘Ha je speelt met anarchie’. Ik weet het niet, ik weet niet zoveel van anarchie, maar ik snap wel dat het dat een beetje doet. Maar misschien gebeurt het wel meer bij Pig. Ik geloof er in dat mensen goed zijn, in ieder geval voor 99,9999999 procent. Ze willen goed doen. Dan maken we regels zodat iedereen goed blijft doen. Kinderen hebben in eerste instantie geen regels en dan ontwikkelen we die en leggen die op en dan moet iedereen zich daar aan houden. Het gaat er om goed te blijven, om sociaal te zijn met elkaar. Dus we ontwikkelen wetten en regels om dat te handhaven. Bij Pig nemen we dat nu weg en opeens wordt iedereen bang dat er iets slechts gebeurd. Iemand zei tegen mij ‘wat als iemand het aan terrorisme uitgeeft’? Mensen neigen dan snel naar dat negatieve. Opeens is men bang dat iemand hier iets slechts mee doet en dat het wordt gestolen. Maar dat is niet wat er gebeurd. In principe gebeuren er goede dingen.

S.V.: Komen ze tot een unanieme beslissing bij The Money?

S.H.: Ja.

S.V.: Altijd?

S.H.: Nee niet altijd.

L.G.: Vind je dat men het geld aan goede dingen besteed?

S.H. Aan goede dingen? Ja. Ze besteden het zelden aan dingen die mensen in het algemeen als slecht zouden zien. Slecht in een universele manier in ieder geval niet. Maar er kan wel eenverschil bestaan in wat goed voor de een is of voor de ander. Maar de doorsnee slechte dingen niet. Dus eigenlijk altijd wel aan iets wat we in zijn algemeenheid als iets goeds beschouwen. Soms ook aan hele mooie dingen. We monitoren verder niet hoe het geld wordt uitgegeven, wij als gezelschap willen dat niet. Maar soms komt er wel iets terug. En dat is soms fantastisch.

L.G. Er is ook een grote rol weggelegd voor na afloop van de voorstelling. Kan je daar iets meer over vertellen? Faciliteer je een gesprek achteraf?

S.H.: Het hangt er vanaf wat je met faciliteren bedoeld. Het is gestructureerd. We geven ze achteraf twintig minuten om met elkaar iets te drinken. Dus de stille getuigen kunnen dan praten met de spelers. We spelen vaak in andere locaties dan theaters zoals bijvoorbeeld gemeentehuizen. Gister speelden we nog in Tapei in Taiwan. Daar stonden we in een ruimte waar Japan Taiwan heeft terug gegeven. Een gebouw met veeel grandeur en beladen met geschiedenis. Dan geven we mensen ook daar een drankje. Hier doen we dat dan niet in het theater, maar in de foyer.  Met het drankje beginnen ze met elkaar te praten en we vragen ze te vertrekken voordat ze gaan verwerken wat ze net hebben gezien en meegemaakt. Ze nemen die verwerking dan mee naar buiten en mee in hun leven.

L.G.: Je speelde dit stuk in vijf continenten. Wat is het culturele aspect van de voorstelling. Wat verwacht je? Is er een verschil hier in Engeland of Taiwan?

S.H.: Ja dat is er maar, ik zal nooit beweren dat je een gehele cultuur van een bepaalde natie in zo een spel voorbij ziet komen. We hebben wel een paar voorstellingen gedaan en ja je ziet wel wat verschil. Mensen vragen altijd hoe was het in China en hoe was het in Australië. Maar het is geen sociaal experiment. Niemand onderzoekt dit en ik zeg ook nee tegen onderzoekers die dit willen onderzoeken. Het is geen psychologisch experiment, het is kunst. Het is een sociaal experiment in de zin dat kunst vaak tot een bepaalde hoogte een sociaal experiment is. Maar uiteraard zijn er dingen die in bepaalde landen gebeuren die je dan ook herkent uit de cultuur van dat betreffende land. In China, tijdens een van de eerste shows besloten ze een boom te planten en gingen tijdens de voorstelling ook weg, kwamen later terug en verdeelden het geld. Ze noemden dit de Chinese stijl. Interessant was het dat ze het spel probeerde te overspelen. Maar ze refereerde daar ook weer aan tijdens het spel. Daarom durf ik het ook te delen. Maar je ziet dingen terugkomen. Bijvoorbeeld in Amerika was er meer neiging tot filantropie dan bij alle andere voorstellingen in andere landen.

L.G.: Groningen staat bekend om zijn terughoudendheid, zijn koppigheid. Wat is je verwachting? Hoe lokaal kunnen culturele verschillen voorkomen?

S.H.: Ik denk niet dat dat per se gebeurd. Maar ik verwacht dat in een internationaal festival er mensen zijn die niet van hier komen. Ik denk niet dat je er iets van terugziet, iets lokaals. Ik denk het niet. Maar ongetwijfeld zullen mensen dat er in lezen. Wederom is dit misschien duidelijker in Pig. Daar omheen vinden dan gesprekken plaats over ‘Noorse cultuur’ omdat het varken al twee weken niet is geopend. Dit wordt dan geïnterpreteerd als zijnde typisch voor Noorwegen. Maar het is niet typisch, het is niet meer dan dat een paar mensen nog niet hebben besloten om het te openen. Er zijn een aantal mensen langs gelopen, maar dit wil niet zeggen dat zij representatief zijn voor de rest van Noorwegen. Maar het kunstwerk werkt dan als een katalysator voor zulke gesprekken die dan ook gaan over de eigen cultuur. Het gaat dus ook niet om het beantwoorden van bepaalde vragen, maar juist om iets te provoceren.

 

S.V.: Is dit iets waar je naar opzoek bent in je werk? Dat je opzoek gaat naar iets om te starten?

S.H.: Absoluut, ik ben niet bezig met het beantwoorden van vragen. Ik vind kunst die dat doet vaak saai.

S.V.: Als je praat over Pig en ook over The Money, dan heb je het over vrij gedurfde keuzes. Het wordt daar neergezet en je moet jezelf tot dat werk verhouden. Eigenlijk word je er als publiek toe gedwongen, want ook als je besluit niet mee te doen, heb je je toch verhouden tot dat werk. Ook als je het geld niet wilt besteden. Zodra je er zelf over begint na te denken wordt het genuanceerd. Maar het kunstwerk zelf is dat niet, het daagt je uit er over na te denken.

S.H.: Het startpunt is om een goede vraag te stellen en dat die in de gedachten van de toeschouwer beklijft. De vragen worden misschien anders ervaren in verschillende landen of verschillend door verschillende mensen maar in de kern zijn het grote vragen. Daar ben ik in geïnteresseerd. Het zijn vragen die wel in het leven van mensen bestaan, maar waar men dan niet expliciet mee bezig is. Kunst geeft in mijn optiek een ruimte aan mensen om een gesprek aan te gaan over moeilijke onderwerpen.

S.V. Je hebt dit spel in eerste instantie gespeeld/ uitgeprobeerd op een groep vrienden in een caravan in Cornwall. Je hebt ze daar neergezet met het geld. Wat had je van te voren verwacht en wat kwam er uit?

S.H. Ik was op vakantie met een groep vrienden in Cornwall. Dat doen we jaarlijks. En ik zou toevallig die week erop een gesprek hebben met een tv producer over The Money. Dus toen heb ik bedacht dat mijn vrienden het spel konden spelen. We waren met 30 vrienden en familie en ik vroeg ze om naar een caravan te komen en 10 pond mee te nemen en verder vertelde ik ze niets. 18 vrienden kwamen en ik zei dat ze het geld op tafel moesten leggen en dat ze ook bereid moesten zijn het op te geven voor het spel. Toen zei ik: ‘nu moeten jullie samen kijken hoe jullie het geld gaan uitgeven’. Dat was het, geen regels. Toen dacht ik van ja dit is interessant en na twintig minuten dacht ik, shit wat heb ik gedaan! En toen na een uur dacht ik dat ik al mijn vriendschappen had verpest. Het werd verhit, er waren geen regels. Eigenlijk heb ik niet goed voor ze gezorgd, juist omdat er geen regels waren. Het was echt verhit en ik had niet gezegd dat het unaniem moest zijn. Dus ze waren al een uur bezig over hoe ze het geld moesten verdelen en niet wat ze er mee moesten doen. Ik had gezegd dat ze op ieder moment konden vertrekken, maar het geld niet mee mochten nemen. Iemand vertrok en het was geweldig dat hij dat deed. Maar het was ook moeilijk om te vertrekken. Iedereen zat opgepropt in die caravan. Na drie uur was men klaar. Het was interessant, maar ik zag toen ook dat dit mogelijk een monsterlijk idee is. Dus toen ik naar de tv producer ging zei hij dat het geweldig klonk, maar waarschuwde hij mij ook dat televisie er een monster van zou maken. Tv wil de tranen en de gevechten. Als dat was wat ik wilde zou hij mij al zijn relevante contacten geven. Toen heb ik bedankt en toen heb ik de live voorstelling gemaakt.

S.V.: Welke regels heb je ingesteld om een veilige omgeving te creëren?

S.H.: Er zit een eindtijd op en het moet unaniem zijn. De regels zijn vrij gedetailleerd, maar merk je vooral tijdens de voorstelling.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.